50 години Кинотека на Македонија, април ја отвора филмската меморија

28.04.2026 April Vtornik

50 години Кинотека на Македонија не се одбележуваат со обична месечна програма, туку со нешто многу поголемо: со обид една институција повторно да ја отвори меморијата на земјата преку филмот. Априлскиот репертоар, ако се суди според програмата и јубилејните најави, не е составен само како календар на проекции, туку како внимателно враќање кон темелите на македонската кинематографија, во миг кога Кинотеката влегува во година на својот голем јубилеј. Самата институција потсетува дека е основана во 1974 година, дека официјално почнала со работа во 1976 и дека денес е национален филмски архив со мисија да собира, чува, заштитува, истражува и прикажува филмско наследство од посебно културно и историско значење.

Поразличниот агол на априлската програма е токму во тоа што таа не го слави јубилејот со свечена реторика, туку со враќање на филмовите што ја раскажуваат државата, јазикот и времето. Во првите денови од месецот на платното се појавуваат „Фросина“, „Мис Стон“ и „Мирно лето“, потоа следуваат „Црно семе“, „Среќна Нова ’49“, „Панкот не е мртов“, „Пред дождот“, „Бал-кан-кан“, „Тајната книга“ и „Медена земја“. Тоа не е случаен избор. Тоа е линија што оди од сиромаштијата, печалбата и историските рани, преку социјалистичките и постсоцијалистичките фрактури, сè до современата македонска слика за насилството, идентитетот, распадот и опстанокот. Во таа смисла, Кинотеката во април не нуди само филмови, туку хронологија на македонските стравови, соништа и отпори.

Токму затоа овој јубилеј добива и поширока тежина. Кинотеката не е само сала за проекции, туку институција што чува повеќе од 15.000 филмски копии, над 72.000 единици пропаганден материјал, фотографии и постери, повеќе од 100.000 пишани документи, специјализирана библиотека и стара кинотехника. Таа е дел и од FIAF, ACE и Europa Cinemas, што значи дека македонската филмска меморија не стои затворена во локален шкаф, туку е вклучена во поширока европска и светска мрежа на филмски архиви. Во време кога културната политика често се сведува на дневен настан и краткорочен ефект, априлската програма на Кинотеката делува како тивок, но силен потсетник дека државата не се памети само преку архиви на хартија, туку и преку своите подвижни слики.

Затоа ова не е само месец на јубилеј, туку и месец на проверка дали сè уште умееме да го гледаме сопственото минато без да го оттурнеме во носталгија. Ако нешто навистина покажува април во Кинотека, тоа е дека филмската меморија не живее само во депоата, туку повторно станува јавен настан тогаш кога старите и новите македонски филмови ќе се вратат таму каде што најмногу значат — пред гледачот.